بازخوانی نگاه طبقه‌ی متوسط شهری در دهه‌ی هفتاد به انقلاب، از دریچه رمان «کولی کنار آتش»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه تهران، گروه علوم سیاسی

2 دانشجو

10.22059/jsal.2026.393784.666387

چکیده

این مقاله با بهره‌گیری از نظریه‌ی ساخت‌گرایی تکوینی گلدمن، رمان «کولی کنار آتش» نوشته‌ی منیرو روانی‌پور را بازخوانی می‌کند تا نسبت ساختار آن را با گرایش‌های طبقه‌ی متوسط شهری در دهه‌ی هفتاد تحلیل کند. رمان با روایت‌های متزلزل و غیرموثق و فرمی انقلابی اما آشوبناک، به نقد انقلاب ۵۷ و خشونت‌های آن می‌پردازد و در برابر روایت‌های سیاست‌زده و ایدئولوژیک انقلاب، شوق به زندگی را برجسته می‌کند. ساختار این رمان که در کلیت خود رویکردی اقتدارستیز دارد، رابطه‌ای دیالکتیکی با جهان‌نگری طبقه‌ی متوسط شهری در دهه‌ی هفتاد برقرار می‌کند. طبقه‌ای که گمان می‌کرد فرجام انقلاب نسبتی با آرمان‌ها یا مطالبا‌ت‌ش ندارد. این مقاله نشان می‌دهد چگونه روانی‌پور، نقد سنت‌های اجتماعی و رویکرد انقلابی علیه ساختار حکومتی را با تأکید بر گفت‌وگو و پررنگ کردن نقش زنان کنش‌گر پیوند می‌زند. ویژگی‌هایی که همراستا و در خدمت چرخش گفتمان طبقه‌ی متوسط به سمت جامعه‌ی مدنی و در نهایت جنبش اصلاحات بودند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Reexamining the Urban Middle Class’s Critical Perspective on the Revolution in the 1370s (1991-2001) through an Analysis of Kouli Kenar-e Atash

نویسندگان [English]

  • Habibollah Fazeli 1
  • Arman Amiri 2
1 Associate Professor, University of Tehran, Department of Political Science
2 Student
چکیده [English]

This article employs Lucien Goldmann’s genetic structuralism to reexamine Kouli Kenar-e Atash by Moniro Ravanipour, analyzing its structural relationship with the tendencies of Iran’s urban middle class in the 1990s (1370s, Iranian calendar). Through unstable, unreliable narratives and a revolutionary yet chaotic form, the novel critiques the 1979 Revolution’s violence and ideological rigidity, foregrounding a zest for life against politicized narratives. The novel’s anti-authoritarian structure, marked by shifting perspectives and a rejection of grand narratives, establishes a dialectical relationship with the worldview of the urban middle class—a class disillusioned by the revolution’s failure to align with its ideals of freedom and progress. Ravanipour intertwines a critique of patriarchal social traditions and revolutionary approaches against governmental structures with an emphasis on dialogue and the pivotal role of active women, exemplified by the protagonist Aineh. Aineh’s journey from tribal oppression to artistic self-expression reflects the middle class’s broader shift toward reformist ideals. Drawing on Goldmann’s concept of “maximum possible consciousness,” the article illustrates how the novel articulates the collective awareness of a class seeking to redefine its socio-political identity. By highlighting dialogue as an antidote to revolutionary violence and women’s agency as a catalyst for change, Kouli Kenar-e Atash mirrors the rise of civil society discourse and the reform movement in 1990s Iran, influencing subsequent social transformations.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Criticism of tradition
  • Islamic Revolution
  • Lucien Goldman
  • Reform movement
  • Sociology of Literature
  • Urban middle class
آبراهامیان، یرواند (۱۳۷۷) ایران بین دو انقلاب، ترجمه‌ی ابراهیم گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
بشیریه، حسین (۱۳۸۱) دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران دوره‌ی جمهوری اسلامی، تهران: موسسه نگاه معاصر.
پاینده، حسین، (۱۳۹۴) نظریه‌های رمان از رئالیسم تا پسامدرنیسم، تهران: انتشارات نیلوفر
پوینده، محمدجعفر، (۱۳۹۲) درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات، تهران: نقش جهان
پوینده، محمدجعفر، (۱۳۹۸)  جامعه، فرهنگ، ادبیات: لوسین گلدمن، تهران: نشر چشمه
پیروز، غلامرضا؛ مقدسی، زهرا (۱۳۹۰) «نوسان زاویه‌ی دید در روایات رمان کولی کنار آتش اثر منیرو روانی‌پور»، شعرپژوهی، شماره ۸، صفحات ۵۱ تا ۶۸.
تودوروف، تزوتان، (۱۳۹۳) منطق گفت‌وگویی میخائیل باختین، ترجمه داریوش کریمی، تهران: نشر مرکز
رفیع‌پور، فرامز، (۱۳۹۶) توسعه و تضاد، تهران: شرکت سهامی انتشار
روانی‌پور، منیرو، (۱۳۷۸) کولی کنار آتش، تهران: نشر مرکز.
عبداللهیان، سمیه، عبدی، هیوا، (۱۳۹۹) «تحلیل رمان آخرین انار دنیا اثر بختیار علی: خوانشی ساخت‌گرایانه از منظر لوسین گلدمن»، پژوهشنامه ادبیات کردی، شماره۹، ص۱تا۲۳.
فرجیان محترم، منیژه؛ دهقان، علی؛ کوشان، ایوب (۱۴۰۰) «بررسی افول فراروایت در رمان کولی کنار آتش منیرو روانی‌پور»، زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، شماره ۲۴۴، صفحات ۳۲۱ تا ۳۴۴
کاشی‌زاده، ملیحه‌السادات؛ فرزاد، عبدالحسین؛ طهماسبی، فرهاد (۱۳۹۹) «تحلیل گفتمان زنانه در رمان کولی کنار آتش اثر منیرو روانی‌پور با رویکرد گفت‌وگومندی میخائیل باختین»، زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، شماره ۴۳، صفحات ۱۲۹ تا ۱۵۶.
گرجی، مصطفی؛ درودگریان، فرهاد؛ میری، افسانه (۱۳۹۱) «تحلیل گفتمان رمان کولی کنار آتش منیرو روانی‌پور»، سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شماره ۱۵، صفحات ۷۹ تا ۹۰.
گلدمن، لوسین، (۱۳۷۱) جامعه‌شناسی ادبیات، دفاع از جامعه‌شناسی رمان، ترجمه محمدجعفر پوینده، تهران: هوش و ابتکار
لوکاچ، جورج، (۱۳۸۷) جامعه‌شناسی رمان، ترجمه محمدجعفر پوینده، تهران: نشر ماهی
مسعودنیا، حسین؛ فروغی، عاطفه؛ (۱۳۹۱) «بررسی جایگاه رمان در شناخت گفتمان سیاسی در ایران پس از انقلاب، مطالعه موردی ۱۳۷۶ – ۸۴»، نشریه دانش سیاسی و بین‌الملل، شماره۲، ص۱۰۳ تا ۱۲۸.
مصلحی، صفورا، کازرونی، سیداحمدی، (۱۳۹۶) «بررسی و تحلیل مضامین اجتماعی در رمان‌های ایرانی(از ۱۳۷۰ تا ۱۳۹۰شمسی)»، فصلنامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی، (بهار ادب)، سال دهم- شماره سوم- شماره پیاپی۳۷، ص۲۵۱ تا ۲۶۴.
نعلبندیان، ربابه (۱۴۰۱) «بررسی مبانی سبک زنانه در رمان کولی کنار آتش»، پژوهش‌های کاربردی در مدیریت علوم انسانی، سال سوم شماره۸، صفحات ۲۳۷ تا ۲۵۱.
ولی‌پور هفشجانی، شهناز، (۱۳۸۷) «لوسین گلدمن و ساخت‌گرایی تکوینی»، مجله دانشکده علوم انسانی دانشگاه سمنان، سال۷، شماره ۲۵.